Grenland kao teritorija postao je tema koja neprestano okupira medije na svim meridijanima. Ako bi današnji svet još uvek funkcionisao po pravilima i vrednostima iz 19. veka, Sjedinjene Američke Države bi, po svoj prilici, i danas pre posegle za novcem iz državnog budžeta nego za vojnom intervencijom kada je reč o teritorijalnom širenju.
U tom istorijskom kontekstu, trgovina zemljom bila je legitiman, gotovo uobičajen oblik međunarodnih odnosa, a granice su se crtale za pregovaračkim stolom jednako ali i na bojnom polju. Američki politički i poslovni mentalitet tog doba posmatrao je prostor kao imovinu kojom se može raspolagati. Kupovina i prodaja teritorija bile su normalna pojava ako se time ostvaruje strateška korist. Taj obrazac, formiran u epohi kada su carstva trgovala kontinentima, i danas provejava kroz američko razmišljanje, iako se savremeni međunarodni poredak formalno odavno odrekao ideje da se teritorije mogu legalno kupovati kao roba.
Danas dominantna svetska sila sa severnoameričkog kontinenta svoju teritorijalnu celovitost upravo je ostvarila na trgovini zemljom.
Kupovina Luizijane udvostručila teritoriju
Ako ostavimo po strani apsurd trgovine zemljom koja je suštinski oteta od starosedelaca, može se mirnije posmatrati ovaj „preduzetnički“ fenomen. Sve je počelo 1803. kada je Amerika od Francuske kupila Luizijanu za 15 miliona dolara. Tom kupovinom Amerikanci su udvostručili površinu svoje tadašnje teritorije. Ovu svojevrsnu transakciju su formalizovali američki izaslanici Robert Livingston i Džejms Monro, sa jedne, i predstavnik Francuske Fransoa Barbé-Marboaa, ministar finansija Napoleona, sa druge strane. Za Sjedinjene Američke Države, razlozi kupovine bili su očigledni: kontrola reke Misisipi i luke Nju Orleans, bezbednost zapadne granice, sprečavanje povratka evropskih sila na severnoamerički kontinent i otvaranje prostora za dalju teritorijalnu ekspanziju.
Francuska je, međutim, imala sopstvene motive za prodaju. Napoleon je odustajao od ambicija u Novom svetu zbog neuspeha na Haitiju, pretnje britanske mornarice i potrebe za novcem za ratove u Evropi. Zanimljivo je da američki pregovarači uopšte nisu imali izričito ovlašćenje da kupe celu teritoriju. Očekivali su samo dogovor o luci Nju Orleans, ali su prepoznavši istorijsku priliku, preuzeli odgovornost koja je trajno promenila sudbinu Sjedinjenih Država.
Florida kupljena za cvonjke
Petnaestak godina kasnije američki pragmatizam je ponovo na delu. Ovo teritorijalno širenje verovatno je najpovoljnija kupovina u istoriji. Ozvaničena je Adams – Onis sporazumom iz 1819. godine, kojim su Sjedinjene Američke Države od Španije preuzele Istočnu Floridu, dok se Španija odrekla i prava na Zapadnu Floridu. Cena kupovine iznosila je 5 miliona dolara, koje SAD nisu isplatile direktno Španiji, već kroz preuzimanje potraživanja američkih građana prema španskoj kruni.
Glavni razlozi američke kupovine bili su bezbednosni: Florida je služila kao utočište za odbegle robove, gusare i neprijateljski nastrojena indijanska plemena, dok je Španija imala sve manju kontrolu nad tom teritorijom. Za Madrid je prodaja bila racionalan potez, jer iscrpljena imperija više nije mogla da efikasno upravlja udaljenim i nestabilnim posedima. Kada se iznos od 5 miliona dolara preračuna u današnju vrednost, on bi iznosio približno 120 do 150 miliona dolara, što Floridu svrstava među najjeftinije, ali strateški najznačajnije teritorijalne akvizicije u američkoj istoriji.
Aljaska i Arizona ključne za geopolitičku stabilnost
Još neke kupovine teritorije koje su SAD-u obezbedile teritorijalnu kompaktnost takođe se mogu smatrati „bagatelom“ u odnosu na ono šta danas predstavljaju. Kupovina Aljaske od Rusije 1867. godine, za 7,2 miliona dolara, u svoje vreme je dočekana sa podsmehom i nazvana „Sjuardova ludost“, ali je kasnije otkriveno da ta teritorija krije ogromna bogatstva u zlatu, nafti i gasu, kao i izuzetan strateški položaj između Azije i Severne Amerike.
Gadsdenova kupovina iz 1853. godine, kojom su SAD platile Meksiku 10 miliona dolara za delove današnje Arizone i Novog Meksika, omogućila je izgradnju južne železničke trase i zaokružila američku granicu prema Meksiku. Posmatrano iz današnje perspektive, ove transakcije deluju gotovo simbolično, jer su za relativno skromne iznose obezbedile teritorije koje su postale ključne za energetiku, saobraćaj i geopolitičku stabilnost Sjedinjenih Država.
Grenland, teritorija koja se više ne meri dolarima
U istom tom istorijskom ključu, kupovina Danskih Devičanskih Ostrva 1917. godine pokazuje da Sjedinjene Američke Države i Danska već imaju presedan saradnje u vezi sa prenosom teritorije. Tada je transakcija bila relativno jednostavna: ostrva su kupljena za 25 miliona dolara u zlatu, bez šire javne debate, bez pitanja identiteta stanovništva i bez složenih ekonomskih ili ekoloških kalkulacija. Danas, dvesta godina kasnije takav scenario je praktično nezamisliv. Grenland više nije samo teritorija, već zbir dodatnih „slojeva vrednosti“, strateške vojne pozicije, kontrole arktičkih ruta, retkih minerala, klimatskih promena, autonomnog političkog sistema i prava lokalnog stanovništva. Upravo ti faktori čine da se Grenland sa svojih57 hiljada stanovnika ne može posmatrati kroz prizmu klasične kupoprodaje. Novinari Reuters-a u svojim analizama procenili su da bi, kada bi se uopšte govorilo o tržišnoj vrednosti, ona morala da se meri stotinama milijardi dolara, sa konačnom cifrom koja bi dostigla trilion dolara, jer se danas ne plaća samo zemlja već i njena geopolitička budućnost.
