Kada danas govorimo o dinaru kao zvaničnoj valuti Srbije, retko ko zna da njegovi koreni sežu više od osam vekova unazad. Srednjovekovni srpski dinar nije bio samo sredstvo plaćanja – on je predstavljao dokaz državnog suvereniteta, ekonomsku moć i politički prestiž srpske države. U vreme kada su evropskim tržištima dominirali venecijanski i vizantijski novac, srpski vladari uspeli su da stvore monetu koja je vekovima bila prihvaćena širom Balkana i Sredozemlja.
Istoričari se i danas spore oko toga ko je iskovao prvi srpski novac. Tradicionalno se smatra da je prvi srpski vladar koji je kovao sopstveni novac bio Stefan Radoslav, sin Stefana Prvovenčanog, tokom prve polovine 13. veka. Njegove kovanice bile su pod snažnim uticajem vizantijske numizmatike i kovane su po uzoru na novac Solunskog carstva.
Međutim, naziv „dinar“ kao zvanično ime srpske valute prvi put se u pisanim izvorima pojavljuje 1214. godine, u vreme vladavine Stefan Nemanjić. Ipak, većina sačuvanih primeraka novca koji se danas nesporno smatraju srpskim dinarima datira iz druge polovine 13. veka.
Zašto se zvao baš dinar?
Naziv „dinar“ potiče od rimskog denariusa, jedne od najpoznatijih antičkih valuta. Tokom srednjeg veka taj naziv se proširio širom Evrope i Mediterana, pa je i Srbija preuzela termin koji je već bio međunarodno prepoznat. Srpski srednjovekovni izvori pominju ga kao „dinar srpski“, dok su ga dubrovački i mletački trgovci nazivali „raški groš“ (grosus de Rascia).
Iako postoje tragovi starijih emisija, većina istoričara smatra da je pravi procvat srpskog novca započeo za vreme vladavine Stefan Uroš I. Upravo u njegovo vreme Srbija intenzivno razvija rudnike srebra, pre svega u Brskovu, a kasnije i na Rudniku, čime stvara ekonomsku osnovu za veliku proizvodnju novca.
Pravi uspon srpskog dinara usledio je tokom vladavine Stefan Uroš II Milutin. Za skoro četiri decenije njegove vlasti iskovane su desetine miliona srebrnih novčića, koji su cirkulisali ne samo u Srbiji, već i u Bosni, Dubrovniku, Ugarskoj, Bugarskoj i delovima Italije.
Koliko je vredeo srpski dinar?
Srpski srednjovekovni dinar bio je zasnovan na srebru i u početku je gotovo u potpunosti kopirao čuveni venecijanski groš (grosso ili matapan), tada jednu od najstabilnijih evropskih valuta. Venecijanski groš težio je oko 2,18 grama čistog srebra, a srpski dinari su dugo održavali sličan standard.
Tokom 13. i početkom 14. veka odnos vrednosti bio je približno – 1 zlatni dukat vredeo je oko 24 srpska dinara. Jedan srpski dinar vredeo je približno kao jedan venecijanski groš. Kako navode istorijski izvori, za jedan dinar mogla se kupiti značajna količina hrane ili platiti više dana rada običnog zanatlije.
Upravo zbog sličnosti sa venecijanskim novcem, srpski kraljevi su često optuživani da „kopiraju“ mletačku valutu. Čak je i italijanski pesnik Dante Alighieri u svojoj „Božanstvenoj komediji“ pomenuo srpskog kralja Milutina kao vladara koji je „pokvario venecijanski novac“.
Zlatno doba srpskog dinara
Vrhunac razvoja srpskog novca dostignut je tokom vladavine Stefan Dušan i kasnije tokom perioda srpske Despotovine. U to vreme Srbija je bila jedan od najvećih evropskih proizvođača srebra zahvaljujući rudnicima u Novom Brdu, Rudniku, Trepči i Brskovu. Procenjuje se da je Novo Brdo samo proizvodilo nekoliko tona srebra godišnje, što je srpski dinar učinilo jednom od najznačajnijih regionalnih valuta.
U vreme despota Stefan Lazarević i njegovog naslednika Đurađ Branković, srpska država nastavila je da kuje sopstveni novac uprkos rastućem pritisku Osmanskog carstva.
Kada je prestao da postoji?
Kraj srednjovekovnog srpskog dinara usko je povezan sa padom srpske srednjovekovne države. Nakon osmanskog osvajanja Pad Srpske despotovine, prestaje organizovano kovanje srpskog novca. Poslednje emisije srednjovekovnih srpskih dinara nastale su sredinom 15. veka, neposredno pre pada Smedereva 1459. godine.
Tako je valuta koja je gotovo dva i po veka predstavljala simbol srpske državnosti nestala zajedno sa srednjovekovnom srpskom državom. Dinar će se, međutim, vratiti u zvaničnu upotrebu tek više od četiri stotine godina kasnije, kada ga je 1868. godine kao zvaničnu valutu obnovila Kneževina Srbija.
