Milutin Milanković je, čini se, najmanje poznat širem sloju srpskog društva. Tri pilona srpske nauke u likovima Nikole Tesle, Mihajla Pupina i Milankovića u isto vreme su i fundament nacionalnog ponosa. Značaj trojice naučnika nemerljiv je i u svetskim okvirima.
Naizmenična struja Nikole Tesle, Pupinovi kalemi ili Pulicerova nagrada dodeljena blistavom umu iz Idvora najpoznatiji su pronalasci i dostignuća prve dvojice. Ali, kada se spomene Milutin Milanković i njegov doprinos u odgonetanju najranije istorije zemlje, nije baš blizak prosečnom čoveku u domaćim okvirima. Kanon osunčavanja zemlje i Milankovićevi ciklusi su dva najpoznatija doprinosa Milankovića čovečanstvu od kojih bi svaki mladi zanesenjak i istraživač trebalo da krene ukoliko se zainteresuje za delo ovog astronoma, geofizičara, klimatologa, profesora i akademika.
Još manje poznati delovi njegovog života odnose se na njegov doprinos građevinarstvu kao i boravak u zarobljeništvu tokom kojeg se i desio potpuni zaokret u karijeri Milankovića.
Autobiografija nastala iz nehata
,,Uspomene, doživljaji i saznanja” su zapisi koje je Milanković započeo bez pretenzija ka autobiografiji. Nije smatrao da je njegov život zanimljiv kao životi vojskovođa, na primer.
U njima se na početku bavio precima. Počeo je od samog dolaska u Dalj njegovih pradedova pod Čarnojevićem. Shvatio je da je u tom pisanju u delu o svom ocu koji je preminuo u njegovoj osmoj godini, detaljno opisao i svoje detinjstvo. Pročitavši to poglavlje rekao je:
,,Taj osećaj ponese me svojim krilima, i ja produžih da, sa perom u ruci, proživljavam i dalje svoj vlastiti život sa svima njegovim radostima i tugama.”
Jednom izaslaniku filmskog preduzeća koji ga je kontaktirao u vezi materijala iz njegovog života rekao je:
,,Žalim. Sav moj rad se odvijao u hermetički zatvorenom ćupu. Nisam interesantna ličnost.”
Milankovićeva skromnost, ipak, nije bila dovoljna da njegovo delo ostane usamljeno u fijokama njegovog kabineta.
Biblioteka kao lansirna rampa za kosmos
Zanimljivost štiva neosporna je, bilo da se radi o njegovom detinjstvu u okolini Osijeka, u kojoj opisuje život velike zajednice Srba u ,,duhovnom središtu srpskog naroda” ili o školovanju u Beču. Svako poglavlje je delo za sebe, pa se može čitati i sa preskakanjem. Malo poznata zanimljivost je i zarobljeništvo na početku Velikog rata 1914. kada ga austrougarske vlasti kao Srbina prvo šalju u logor Nežider (današnja pokrajina u Austriji, Burgenland), a zatim u internaciju u Budimpeštu. Tamo mu je dozvoljeno da ima pristup biblioteci i meteorološkom zavodu. Logor Nežider bio je zatvor za mnoge naše poznate ličnosti, poput Sime Pandurovića, Stanislava Biničkog ili Jelisavete Načić, prve žene arhitekte u Srbiji. Odlazak Milankovića iz ovog logora i boravak u biblioteci Mađarske kraljevske akademije nauka pokazaće se kao ključni zaokret u karijeri prvog profesora nebeske mehanike na beogradskom univerzitetu.
Naučna renesansa u zarobljeništvu
Zarobljeništvo je zaustavilo zavidnu karijeru u građevinarstvu. Stručnjak za armirani beton koji je bio potpuna novina u to vreme našao se na prinudnoj pauzi. Vijadukti, silosi, brane i zgrade širom Austrougarskog carstva gurnuti su u zapećak. Posle boravka u logoru, status profesora omogućio mu je da zarobljeništvo praktično nastavi u kraljevskoj biblioteci Mađarske. To je, kako će kasnije zapisati u sveskama ,,Uspomene, doživljaji i saznanja”, bio trenutak njegove „nove naučne renesanse“. U biblioteci je Milanković, oslobođen svakodnevnih profesorskih i inženjerskih obaveza, po prvi put mogao da se u potpunosti posveti problemima koji su ga dugo zaokupljali – odnosi nebeske mehanike i klime. Njegova radoznalost vodila ga je ka pitanjima:
Kako kretanje Zemlje i promena njenog položaja prema Suncu utiču na raspodelu toplote, na godišnja doba, pa i na velike klimatske cikluse poput ledenih doba?
Milutin Milanković i Univerzitet
Period proveden u mađarskoj biblioteci bio je, dakle, svojevrsna prekretnica. Od inženjera mostova i betonskih kupola, Milanković je postao tvorac jedne od najsmelijih teorija o klimi, koja je spojila mehaniku nebeskih tela i život na Zemlji.
Kada se rat završio i kada se vratio u Beograd, nastavio je tamo gde je stao, ali sada kao naučnik kosmičkih razmera, koji je iz zatočeništva poneo najveću slobodu: slobodu mišljenja i istraživanja. Tako je i Univerzitet u Beogradu Milanković napravio i istraživačkim, a ne samo obrazovnim univerzitetom. Jedna od njegovih karakterističnih misli iz tog vremena bila je da ljudski život i istorija izgledaju kratkotrajni i krhki u poređenju s veličinama koje je on proučavao. Zapisao je:„Šta su ratovi i nemiri pred očima onoga ko se druži sa vekovima i milenijumima?“
Matematikom povezao milenijume
Kao veliki ljubitelj matematike, držeći se jedne od Kantovih definicija da ,,u nekoj nauci ima onoliko prave nauke koliko u njoj ima matematike“, velikim brojem proračuna dolazi do “Kanona” i objavljuje ih u konačnoj verziji 1941. Drugi svetski rat i prateći događaji reflektore su usmerili ka egzistenciji čovečanstva, pa je Milankovićeva teorija isplivala sa dna okeana tek 1976. Tada su James Hays, John Imbrie i Nicholas Shackleton, naučnici sa Columbia University i Cambridge University, posle ispitivanja sedimenata na dnu okeana potvrdili periode ledenih doba koje je Milanković smestio u period od 450.000 godina. Rad je proistekao iz međunarodnog programa CLIMAP (Climate: Long-range Investigation, Mapping, and Prediction), posle čega nije više bilo prepreka da Milanković postane jedan od najcitiranijih naučnika na svetu.
